سەرەکی مێژوو سەردەمە ئیسلامییەکان خەلیفە ڕێنوێنەکان شەڕەکان ڕووداوی ئەمڕۆ زانایان و بیرمەندان مێتۆدۆلۆژیا سەرچاوەکان و پەراوێزەکان دەستنوێژ نوێژ قیبلە
پەرەپێدان: DevArt-Solutions
DevArt-solutions

ناوەندی مێژووی ئیسلامی

گەشتێک بەناو ١٤٠٠ ساڵی شارستانییەتی ئیسلامیدا - لە نێردراوی پێغەمبەرییەوە تا کۆتایی خەلافەتی عوسمانی

ئەم بەشە بەندە لەسەر سەرچاوە مێژووییە فرەکان، جیاوازییە ئەکادیمییەکان لە شوێنەکانیاندا تۆمار دەکات

١٤٠٠+
ساڵی مێژوو
لە نێردراوی پێغەمبەرییەوە تا ئەمڕۆ
٥
سەردەمە سەرەکییەکان
سەردەمی پێغەمبەری - عوسمانی
٤
خەلیفە ڕێنوێنەکان
ئەبوبەکر - عەلی
٩
شەڕە یەکلاکەرەوەکان
بەپێی سەرچاوە مێژووییەکان

دەستڕاگەیشتنی خێرا

📅 ئەمڕۆ لە مێژووی ئیسلامیدا

سێشەممە، ١٨ ڕەمەزان ١٤٤٧ کۆچی

ڕووداوەکان بەپێی ڕۆژژمێری کۆچی، تێبینی جیاوازییەکان لە سەرچاوەکاندا کە پێویست بێت

مردنی عەبدوڵڵا کوڕی ئوم مەکتوومی کوێر
18 Ramadan 1 AH ک / 622 CE م
مردنی عەبدوڵڵا کوڕی ئوم مەکتوومی کوێر
مەدینە
عەبدوڵڵا کوڕی ئوم مەکتووم یەکێک بوو لە هاوەڵە نزیکەکان. ئایەتی "ڕووی تۆڕاند و پشتی هەڵکرد" لە بارەیەوە ناردرا. ئەو لەگەڵ بلال کوڕی ڕەباحدا موئەزینی پێغەمبەر ﷺ بوو.
تێبینی: سەرچاوەکان ڕێک دەکەون کە ئەو کوێر بوو و یەکێک بوو لە موئەزینەکانی پێغەمبەر ﷺ.
کۆنترۆڵکردنی شاری ئەدەسا (ڕوحا)
18 Ramadan 21 AH ک / 642 CE م
کۆنترۆڵکردنی شاری ئەدەسا (ڕوحا)
ناوچەی فورات
شاری ئەدەسا لە سەردەمی خەلافەتی عومەر کوڕی خەتابدا لەلایەن ئەیاز کوڕی غەنەمەوە کۆنترۆڵکرا. یەکێک بوو لە گرنگترین شارەکانی ناوچەی فورات.
تێبینی: سەرچاوەکان باس دەکەن کە کۆنترۆڵکردنی ئەدەسا بەبێ شەڕ دوای دانوستانەکان بووە.
لەدایکبوونی ئیبن هەزمی ئەندەلوسی
18 Ramadan 384 AH ک / 994 CE م
لەدایکبوونی ئیبن هەزمی ئەندەلوسی
قورتوبە - ئەندەلوس
ئیمام عەلی کوڕی هەزمی زاهیری لەدایک بوو، نووسەری کتێبەکانی المحلی و الاحکام فی اصول الاحکام، یەکێک لە دیارترین زاناکانی ئەندەلوس.
تێبینی: ئیبن هەزم وەک یەکێک لە زاناکانی سەرەکی فیقه، فەرموودە و مێژوو دادەنرێت، و زیاتر لە ٤٠٠ کار وەبیر هێشتووە.
ڕووداوە مێژووییەکان کە لەم ڕۆژەدا ڕوویانداوە

🏛️ سەردەمە ئیسلامییە سەرەکییەکان

پۆلێنکردنێکی ئەکادیمی کە لە هێڵە سەرەکییەکاندا ڕێککەوتووە، لەگەڵ جیاوازیی وردەکارییەکان لە نێوان مێژوونووساندا

سەردەمی پێغەمبەری
سەردەمی پێغەمبەری 610 - 632 CE
سەردەمی دامەزراندنی یەکەم دەوڵەتی ئیسلامی لە مەدینە، شایەتی ناردنی قورئان و بنیاتنانی کۆمەڵگەی ئیسلامی.
دەستپێکی وەحی و ناردنی قورئان
کۆچ بۆ مەدینە و دامەزراندنی دەوڵەت
شەڕەکانی بەدر، ئوحود و خەندەق
پێغەمبەر محەممەد ﷺ ئەبوبەکر سدیق عومەر کوڕی خەتاب
سەرچاوە سەرەکییەکان: ژیاننامەی پێغەمبەری لەلایەن ئیبن هیشام، تابەقات لەلایەن ئیبن سەعد
خەلافەتی ڕاشیدون
خەلافەتی ڕاشیدون 632 - 661 CE
سەردەمی چوار خەلیفە: ئەبوبەکر، عومەر، عوسمان و عەلی، شایەتی فراوانبوونی بەرچاوی دەوڵەتی ئیسلامی.
شەڕەکانی ڕدە و یەکگرتنی عەرەبستان
کۆکردنەوەی قورئان لە یەک موسحەفدا
کۆنترۆڵکردنی شام، عێراق و میسر
ئەبوبەکر سدیق عومەر کوڕی خەتاب عوسمان کوڕی عەفان
گێڕانەوە مێژووییەکان لەسەر هەندێک ڕووداوی کۆتایی ئەم سەردەمە جیاوازن، پێشنیار دەکرێت بۆ سەرچاوە فرەکان سەردان بکرێت.
خەلافەتی ئەمەوی
خەلافەتی ئەمەوی 661 - 750 CE
یەکەم دەوڵەتی ئیسلامی میراتی، گەیشتە گەورەترین ڕووبەری جوگرافی لە مێژووی ئیسلامیدا.
داگیرکارییەکان لە ئەندەلوس و ئاسیای ناوەڕاست
دروستکردنی قووبەی سەخرە و مزگەوتی ئەقسا
عەرەبیکردنی دیوانەکان و سیستەمی کارگێڕی
موعاویە کوڕی ئەبووسوفیان عەبدولمەلیک کوڕی مەروان ولید کوڕی عەبدولمەلیک
سەرچاوەکان: مێژووی تەبەری، کامل فی التاریخ لەلایەن ئیبن ئەسیر، فتوح البلدان لەلایەن بەلازەری
خەلافەتی عەباسی
خەلافەتی عەباسی 750 - 1258 CE
سەردەمی زێڕینی شارستانییەتی ئیسلامی، شایەتی گەشەسەندنێکی پێشتر نەبینی لە زانست، فەلسەفە و وەرگێڕاندا.
دامەزراندنی ماڵی حیکمەت و بزووتنەوەی وەرگێڕان
گەشەسەندنی پزیشکی، ئەستێرەناسی و بیرکاری
بەرگکردنی قوتابخانەکانی فیقه و فەرموودە
ئەبووجەعفەر مەنسوور هاروون ڕەشید مەئمون
هەڵە لە پۆلێنکردنی هەندێک زانا بەپێی پەیوەندییە ئایینییەکانیان هەیە؛ تەنها ناودارەکانیان باس کردووە.
ئیمپراتۆریەتی عوسمانی
ئیمپراتۆریەتی عوسمانی 1299 - 1924 CE
کۆتا خەلافەتی ئیسلامی، زیاتر لە شەش سەدە درایە و سێ کیشوەری گرتبووەوە.
کۆنترۆڵکردنی قوستەنتینیە، پێشبینی پێغەمبەر ﷺی پڕکردەوە
پاراستنی جیهانی ئیسلامی لە فراوانبوونی ئەوروپا
گەشەسەندنی سیستەمی یاسایی و کارگێڕی
مەحمەد فاتیح سولەیمان قانوونی سەلیمی یەکەم
گێڕانەوەکان لەسەر هۆکارەکانی ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی لە نێوان مێژوونووسە تورک، عەرەب و ڕۆژئاوایییەکاندا جیاوازن.
٥ سەردەمی سەرەکی لە نێردراوی پێغەمبەرییەوە تا ڕووخانی خەلافەت

👑 خەلیفە ڕێنوێنەکان

ئەبوبەکر، عومەر، عوسمان، عەلی - بەپێی ڕیزبەندی کاتە پەسەندکراوەکە، تێبینی جیاوازییە مێژووییەکان

ئەبوبەکر سدیق
یەکەم خەلیفە

ئەبوبەکر سدیق

11 - 13 AH / 632 - 634 CE (٢ ساڵ و ٣ مانگ)
یەکەم لە خەلیفە ڕێنوێنەکان، هاوەڵی پێغەمبەری خوا ﷺ لە ئەشکەوتدا، و یەکێک لەو دە کەسانەی بەهەشتیان پێ بەڵێن درابوو.
خەلافەتی لەلایەن ئەهلی سوننەوە پەسەند کراوە، لە کاتێکدا شیعەکان ڕوانگەی جیاوازیان هەیە لەسەر کێشەی خەلافەت.
"ئەی خەڵکینە، ئەگەر محەممەد دەپەرستن، بزانن محەممەد مردووە. بەڵام ئەگەر خوا دەپەرستن، بزانن کە خوا زیندووە و هەرگیز نامرێت."
عومەر کوڕی خەتاب
دووەم خەلیفە

عومەر کوڕی خەتاب

13 - 23 AH / 634 - 644 CE (١٠ ساڵ و ٦ مانگ)
دووەم لە خەلیفە ڕێنوێنەکان، یەکێک لە ڕێبەرە سەربازی و کارگێڕییە گەورەکانی مێژووی ئیسلامی.
وەک دامەزرێنەری سیستەمی کارگێڕی ئیسلامی دادەنرێت، بە سیاسەتە دادپەروەر و بەهێزەکانی ناسراوە.
"ئەگەر حوشترێک لە ڕووباری فوراتدا بکەوێت، دەترسم خوا لێم بپرسێت."
عوسمان کوڕی عەفان
سێیەم خەلیفە

عوسمان کوڕی عەفان

23 - 35 AH / 644 - 656 CE (١٢ ساڵ)
سێیەم لە خەلیفە ڕێنوێنەکان، قورئانی لە یەک موسحەفدا کۆکردەوە، و دوو کچی پێغەمبەر ﷺی هاوسەرگیری کرد.
گێڕانەوەکان لەسەر ڕووداوەکانی کۆتایی خەلافەتی جیاوازن، وەک قۆناغی فیتنە (شەڕی ناوخۆ) لە مێژووی ئیسلامیدا دادەنرێت.
"ئەگەر دڵەکانتان پاک بوونایە، هەرگیز لە وشەکانی پەروەردگارتان تێر نەدەبوون."
عەلی کوڕی ئەبووتالیب
چوارەم خەلیفە

عەلی کوڕی ئەبووتالیب

35 - 40 AH / 656 - 661 CE (٥ ساڵ)
چوارەم لە خەلیفە ڕێنوێنەکان، ئامۆزای پێغەمبەر ﷺ و مێردی کچی فاتیمە، و یەکێک لەو دە کەسانەی بەهەشتیان پێ بەڵێن درابوو.
پایەی تایبەتی هەیە لە نێوان سوننە و شیعەدا، لەگەڵ جیاوازی لە گێڕانەوەی هەندێک ڕووداودا.
"نرخی هەر کەسێک ئەو شتەیە کە باش دەیکات."
چوار خەلیفە ڕێنوێنەکان - خەلافەتیان ٢٩ ساڵی خایاند

⚔️ شەڕە یەکلاکەرەوەکانی مێژووی ئیسلامی

شەڕەکانی کە ڕێڕەوی مێژوویان گۆڕی - بەپێی گێڕانەوە مێژووییە فرەکان

شەڕی بەدر

شەڕی بەدر

2 AH ک
یەکەم شەڕی گەورە لە ئیسلامدا، کە موسڵمانان (٣١٣ جەنگاوەر) ڕووبەڕووی قورەیش (نزیکەی ١٠٠٠) بوونەوە
سەرکەوتنی موسڵمانان بەپێی سەرچاوە مێژووییەکان
سەرچاوە ئیسلامییەکان لەسەر ڕوودانی ڕێک دەکەون، لەگەڵ جیاوازیی کەم لە ژمارەی جەنگاوەراندا
شەڕی ئوحود

شەڕی ئوحود

3 AH ک
بە سەرکەوتنی موسڵمانان دەستی پێکرد، دواتر بەهۆی گوێنەدانی تیرهاوێژان بە فەرمانی پێغەمبەر گۆڕا
سەرکەوتنێکی ڕوون نییە - گوێنەدانی تیرهاوێژان ئەنجامی گۆڕی
سەرچاوەکان لەسەر شەهیدبوونی حەمزە کوڕی عەبدولموتەلیب لەم شەڕەدا ڕێک دەکەون
شەڕی خەندەق

شەڕی خەندەق

5 AH ک
خەندەق بە پێشنیاری سەلمان فارسی بە دەوری مەدینەدا هەڵکەنرا
سەرکەوتنی موسڵمانان بەبێ شەڕی گەورە
سەرچاوەکان باس دەکەن کە خوا با بوو کە هاوپەیمانانی بەبێ شەڕ بڵاو کردەوە
کۆنترۆڵکردنی مەککە

کۆنترۆڵکردنی مەککە

8 AH ک
پێغەمبەر ﷺ بە ١٠,٠٠٠ جەنگاوەرەوە بە بەرگرییەکی کەمەوە چووە مەککە
چوونە ژوورەوەی ئاشتیانە و بەخشینی گشتی
سەرچاوەکان ڕێک دەکەون کە کۆنترۆڵکردنەکە دوای پەیمانی حودەیبیە ئاشتیانە بوو
شەڕی یەرموک

شەڕی یەرموک

15 AH ک
یەکێک لە گەورەترین شەڕەکانی مێژووی ئیسلامی، کە نزیکەی ٤٠,٠٠٠ موسڵمان ڕووبەڕووی ١٠٠,٠٠٠-١٤٠,٠٠٠ بیزەنتی بوونەوە
سەرکەوتنی یەکلاکەرەوەی موسڵمانان
ژمارەکانی قەبارەی سوپاکان لە نێوان سەرچاوە ئیسلامییەکان و بیزەنتییەکاندا جیاوازن
شەڕی قادسیە

شەڕی قادسیە

15 AH ک
شەڕێک چەند ڕۆژێکی خایاند، کە فارسەکان بۆ یەکەمجار فیلیان بەکارهێنا
سەرکەوتنی موسڵمانان و کۆتایی دەسەڵاتی ساسانی
سەرچاوەکان لەسەر گرنگی خۆی لە ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی ساسانیدا ڕێک دەکەون
کۆنترۆڵکردنی ئەندەلوس

کۆنترۆڵکردنی ئەندەلوس

92 AH ک
تاریق کوڕی زیاد بە سوپاکەوە لە جەبەل تاریق کەشتی هێنا و دەستی بە کۆنترۆڵکردنی نیمچەدوورگەی ئیبیریا کرد
سەرکەوتنی موسڵمانان و دەستپێکی دەسەڵاتی ئیسلامی کە ٨ سەدەی خایاند
گێڕانەوەکان لەسەر ڕاستی سوتاندنی کەشتییەکان جیاوازن، و هەندێک مێژوونووس گومانی لەسەرە
شەڕی عەین جالوت

شەڕی عەین جالوت

658 AH ک
یەکەم شەڕ کە مەغۆلەکان تێدا شکستیان هێنا دوای داگیرکردنی جیهانی ئیسلامیان
سەرکەوتنی موسڵمانان و یەکەم شکستی مەغۆل
سەرچاوەکان لەسەر گرنگی خۆی ڕێک دەکەون، لەگەڵ جیاوازی لەسەر وردەکارییە تەکتیکییەکان
کۆنترۆڵکردنی قوستەنتینیە

کۆنترۆڵکردنی قوستەنتینیە

857 AH ک
گەمارۆدانی شەڕەکە ٥٣ ڕۆژی خایاند، و بۆ یەکەمجار تۆپە زەبەلاحەکان بەکارهێنران
سەرکەوتنی عوسمانی و کۆتایی بیزەنتی
سەرچاوە ئیسلامییەکان و ڕۆژاوایییەکان لەسەر گرنگی کۆنترۆڵکردنەکە و کاریگەری لەسەر مێژووی ئەوروپا ڕێک دەکەون
٩ شەڕی یەکلاکەرەو کە ڕێڕەوی مێژووی ئیسلامیان گۆڕی

🔬 زانایان و بیرمەندان

بەشدارییەکانی شارستانییەتی ئیسلامی بۆ زانست و کەلتور

خوارزمی

خوارزمی

بیرکاری و ئەستێرەناسی - 3rd AH / 9th CE
بنیانی زانستی جەبری دانا، ژمارە عەرەبییەکانی ناساند بە ئەوروپا، کتێبی الجبر والمقابلەی نووسی
وەک دامەزرێنەری جەبر دادەنرێت، و وشەی "ئەلگۆریتم" لە ناوی لاتینییەوە وەرگیراوە.
"ژمێریاری زانستی ژمارەکانە"
ئەبوبەکر ڕازی

ئەبوبەکر ڕازی

پزیشکی و کیمیا - 3rd-4th AH / 9th-10th CE
یەکێک لە گەورەترین پزیشکە موسڵمانەکان، یەکەم کەس جیاوازی لە نێوان ڤایرۆس و خوڕەکدا کرد، بەشداری لە گەشەسەندنی کیمیا و پزیشکی کلینیکیدا کرد
بەشداری گەورەی لە پزیشکیدا هەیە، هەرچەندە هەندێک زانا ڕەخنەیان لە بیروڕا فەلسەفییەکانی گرتووە.
"پزیشک دەبێت هیوا بە نەخۆش بدات و بەڵێنی چاکبوونەوەی بداتێ"
ئیبن هەیسەم

ئیبن هەیسەم

ئۆپتیک و فیزیک - 5th AH / 11th CE
دامەزرێنەری ئۆپتیکی مۆدێرن، پێکهاتەی چاو و بینینی ڕوون کردەوە، شێوازی تاقیکاری بەکارهێنا
وەک ڕێبەری شێوازی زانستی تاقیکاری دادەنرێت، لەلایەن هەندێک مێژوونووسەوە بە "بطلیمۆسی دووەم" ناودەبرێت.
"ڕاستی بۆ خۆی دەپێت"
جابیر کوڕی حیان

جابیر کوڕی حیان

کیمیا - 2nd AH / 8th CE
شێوازی تاقیکاری لە کیمیادا پەرەپێدا، چەندین پێکهاتە و ماددەی کیمیایی دۆزیەوە
توێژەران لەسەر پێناسەکردنی هەندێک کار بۆ ئەو جیاوازن، بەڵام کاریگەری لەسەر کیمیای ئەوروپا ڕوونە.
"زانست ڕووناکییە، نەزانی تاریکییە"
بیرونی

بیرونی

ئەستێرەناسی و جوگرافیا - 5th AH / 11th CE
چێوەی زەوی بە وردی ژمێرد، لەسەر هیندستان و شارستانییەکەی نووسی، کارەکانی لە ئەستێرەناسی و بیرکاریدا
وەک یەکێک لە گەورەترین زاناکانی سەردەمی ئیسلامی دادەنرێت، ڕۆژهەڵاتناسان ستایشی وردی زانستی و بێلایەنی دەکەن.
"خۆت بە زانست ڕازاوە بکە"
٥ لە گەورەترین زاناکانی شارستانییەتی ئیسلامی

📖 چۆن مێژوو دەنووسین؟

پێشەکی بۆ مێتۆدۆلۆژیای توێژینەوەی مێژووی ئیسلامی

جیاوازی لە نێوان گێڕانەوەی مێژوویی و ئایینی

گێڕانەوەی مێژوویی بەندە لەسەر بەڵگەدارکردنی ڕووداوەکان هەر وەک ڕوویانداوە، سەرچاوە و جیاوازییەکان ناوبردنیان، لە کاتێکدا گێڕانەوەی ئایینی ئامانجی بەهێزکردنی باوەڕەکانە و ڕەنگە ڕووداوەکانی هەڵبژێرێت کە خزمەتی ئەو مەبەستە دەکەن. لەم بەشەدا، شێوازی مێژوویی دەگرینە بەر، بە تێبینی گێڕانەوە جیاوازەکان بەبێ ڕەتکردنەوەیان.

جیاوازی لە نێوان سەرچاوە سەرەتایی و درەنگەکان

سەرچاوە سەرەتاییەکان (وەک تەبەری و ئیبن ئیسحاق) لە ڕووی کاتییەوە نزیکترن لە ڕووداوەکان بەڵام ڕەنگە لەلایەن بارودۆخی سەردەمی خۆیانەوە کاریگەرییان لەسەر بێت. سەرچاوە درەنگەکان (وەک ئیبن کەسیر و ئیبن خەلدون) سوود لە زانستی کۆکراوە وەردەگرن بەڵام ڕەنگە دوورتر بن لە کاتی ڕووداوەکان. ئێمە پشتی بە هاوسەنگی لە نێوانیاندا دەبەستین.

کاریگەری سیاسەت لەسەر نووسینی مێژوو

نووسینی مێژووی ئیسلامی لەلایەن ململانێ سیاسی و مەزهەبییەکانەوە کاریگەری کراوە، بەتایبەت لە سەردەمی ناکۆکی لە نێوان هاوەڵاندا، و لە سەردەمەکانی ئەمەوی و عەباسیدا. ئێمە کە پێویست بکات ئەم کاریگەرییانە تێبینی دەکەین.

ئەم بەشە ڕەنگدانەوەی مێتۆدۆلۆژیایە کە لە نووسینی ناوەڕۆکی مێژووییدا بە کاری دەهێنین

مێتۆدۆلۆژیای زانستی لە نووسینی مێژووی ئیسلامیدا

مێتۆدۆلۆژیای زانستی و سەرچاوەکان

لە ئامادەکردنی ئەم بەشەدا، پشتی بە مێتۆدۆلۆژیایەکی زانستی بەستووە کە بەندە لەسەر:

سەرچاوە مێژووییە سەرەتاییەکان

  • مێژووی پێغەمبەران و پاشاکان - محەممەد کوڕی جەریر تەبەری
  • مێژووی تەواو - عیزەددین ئیبن ئەسیر
  • سەرەتا و کۆتایی - ئیبن کەسیر دیمەشقی
  • کتێبی پەند و ئەرشیفی هۆکار و ڕووداوەکان - ئیبن خەلدون
  • فتحی وڵاتان - ئەحمەد کوڕی یەحیا بەلازەری

پەراوێزە مۆدێرنەکان

  • مێژووی سیاسی، ئایینی و کەلتووری ئیسلام - حەسەن ئیبراهیم حەسەن
  • ئینسایکلۆپیدیای مێژووی ئیسلامی - مەحمود شاکر
  • دەوڵەتی عوسمانی: هۆکارەکانی گەشەکردن و هۆکارەکانی ڕووخان - عەلی سەلابی
  • شارستانییەتی ئیسلامی - شەوقی ئەبوخەلیل

ئینسایکلۆپیدیاکان و فەرهەنگەکان

  • کەسایەتییە دیارەکان - خەیرەددین زیرکلی
  • فەرهەنگی وڵاتان - یاقوت حەمەوی
  • مردنی پیاوانی دیار - ئیبن خەللیکان

ئێمە تێبینی ئەوە دەکەین کە جیاوازی هەیە لە نێوان مێژوونووسان لەسەر هەندێک وردەکاری دیاریکراو، و ئەوانەی کە دەیانەوێت قوڵ ببنەوە ئاراستەی ئەو سەرچاوانە دەکەین کە لە سەرەوە باس کران.

١٥ سەرچاوەی مێژوویی پشتڕاستکراوە

📚 بۆ زیاتر

لە ڕێگەی کتێبخانەی دیجیتاڵییەوە بۆ قوڵایی مێژووی ئیسلامی بڕۆ