وتەی یەزدان کە بە پێغەمبەر محەممەد ﷺ دابەزیوە، سەرچاوەی ڕێبەری و یاسادانان بۆ هەموو مرۆڤایەتی
گەشتی قورئانی خۆت دەستپێبکەقورئانی پیرۆز وشەی ڕاستەقینەی یەزدانە کە بە زمانی عەرەبی ڕوون بە پێغەمبەری کۆتایی محەممەد ﷺ دابەزیوە. بە زنجیرە گێڕانەوەی بەردەوام (تەواتور) گواستوویەتیەوە بۆمان، خوێندنەوەی پەرستنە. بە سورەتی فاتیحە دەست پێدەکات و بە سورەتی ناس کۆتایی دێت، بە درێژایی ٢٣ ساڵ وەک کۆتا و تەواوترین کتێبی ئاسمانی دابەزیوە.
قورئان بە ناوێکی زۆر ناسراوە، هەریەکێکیان لایەنێکی جیاوازی مەزنایەتی خۆی دەردەخات: قورئان (خوێندنەوە)، کتێب، فورقان (جیاکەرەوە)، زیکر (بیرخەرەوە)، نوور (ڕووناکی)، هودا (ڕێبەری)، ڕەحمەت (بەزەیی)، شیفا (چاککردنەوە)، مەوعیزە (ئامۆژگاری)، حکمەت (دانایی)، و تەنزیل (دابەزین). ناوی "قورئان" لە خودی قورئاندا ٧٠ جار هاتووە.
قورئان موعجیزەیەکی هەتاهەتاییە، کە لە هەر گونجاندنێک پارێزراوە. هەموو لایەنەکانی ژیان دەگرێتەوە، و بۆ هەموو کات و شوێنێک پەیوەندیدارە. ڕەوانبێژی و شێوازی نابێتە لاسایی، چارەسەری دڵان و ڕێبەری بۆ هەموو مرۆڤایەتی. خوا خۆی بەڵێنی پاراستنی داوە: "بەڕاستی ئێمە قورئانمان دابەزاندووە و بەڕاستی ئێمە پارێزگاری ئەبین".
سورەتی ئیسرا - ئایەت 9
وەحی بۆ پێغەمبەر محەممەد ﷺ لە مانگی ڕەمەزانی ساڵی ٦١٠ی زایینیدا لە ئەشکەوتی حرا دەستی پێکرد. یەکەم ئایەتە دابەزیوەکان ئەم بوون: "بە ناوی پەروەردگارت کە دروستی کردووە، بخوێنە" (سورەتی عەلەق: ١). وەحی بە درێژایی ٢٣ ساڵ بەردەوام بوو، ڕووداوەکانی لە کاتی ڕوودانیاندا ڕوودەکرد.
١٣ ساڵی خایاند، نزیکەی دوو لە سێی قورئان لەم ماوەیەدا دابەزیوە. ئایەتە مەککییەکان بە کورتی، جەختکردنەوە لە باوەڕە بنەڕەتییەکان (تەوحید)، زیندووبوونەوە، و ئاڕاستەکردنی زیرەکی و هەستەکان دیاری دەکرێن. ئەم ماوەیە باوەڕی بنەڕەتی دامەزراند و کەسایەتی ئیسلامی دروست کرد.
دوای کۆچ ١٠ ساڵی خایاند، ئایەتە مەدینییەکان درێژترن و جەخت لە یاسادانان دەکەنەوە، کە جیهاد، یاسا کەسییەکان، مامەڵە داراییەکان، و ڕێسا وردەکان لەخۆدەگرێت. یاساکانی پەرستن، بازرگانی و سزاکان لەم ماوەیەدا دابەزیون.
کۆتا ئایەتەکان کە بە پێغەمبەر ﷺ دابەزیون بریتین لە: "ئەمڕۆ ئایینی خۆم بۆ تەواو کردم و نیعمەتی خۆمم بەسەردا تەواو کرد و ئیسلامم وەک ئایین بۆ ڕازی بووم" (مائیدە: ٣). قورئان چەند ڕۆژێک پێش مردنی پێغەمبەر تەواو بوو.
قورئان یەکەم جار لە سەردەمی خەلافەتی ئەبوبەکری ڕاستگۆدا دوای جەنگی یەمامە کۆکرایەوە، کە زۆرێک لە لەبەرکەران شەهید بوون. نووسینی ستانداردی عوسمانی لە سەردەمی خەلافەتی عوسمان کوڕی عەفاندا بۆ دڵنیابوون لە یەکێتی لە سەرانسەری جیهانی ئیسلامیدا دامەزرا.
| درێژترین سورەت | سورەتی بەقەرە (٢٨٦ ئایەت) |
|---|---|
| کورتترین سورەت | سورەتی کەوسەر (٣ ئایەت) |
| درێژترین ئایەت | ئایەتی قەرز (سورەتی بەقەرە: ٢٨٢) |
| کورتترین ئایەتەکان | تا-ها، یا-سین، حا-میم |
| یەکەم سورەتی دابەزیو | سورەتی عەلەق (تەواو) |
| کۆتا سورەتی دابەزیو | سورەتی نەسر (تەواو) |
قورئان بۆ ٣٠ بەشی یەکسان (جزو) دابەشکراوە بۆ ئاسانکاری خوێندنەوە، بەتایبەتی لە مانگی ڕەمەزاندا. هەر جزوێک بۆ دوو حیزب دابەشکراوە، کۆی گشتی ٦٠ حیزب. ئەم دابەشکردنە زانستییە لە سەردەمی عوسمانیدا سەریهەڵدا و بە فەرمانی خودایی نییە. دابەشکردنی زیاتر بۆ چارەک (ڕوبع الحزبی) یارمەتی لەبەرکردن و پێداچوونەوە دەدات.
تەجوید ئەو زانستەیە کە فێری بێژەکردنی ڕاستی پیتە قورئانییەکان دەکات لەگەڵ هەموو تایبەتمەندی و مەرجەکانیان. زمانی لە هەڵەکانی خوێندنەوە دەپارێزێت، ئامانجی باشترکردنی کارایی قورئانی و پاراستنی بێژەکردنی ڕاستەقینەیە. فێربوونی تەجوید بۆ هەر خوێنەرێکی قورئان ئەرکێکی تاکەکەسییە (فەرزی عەین).
قیرائەت زانستی شێوازەکانی خوێندنەوەی قورئانە، ڕێگا جیاوازە ڕاستەقینەکانی بێژەکردنی وشە قورئانییەکان کە بە زنجیرە گێڕانەوەی بەردەوام گواستراوەتەوە دەخوێنێت. حەوت قیرائەتە ناسراوەکان لەلایەن: نافیعی مەدەنی، کوڕی کەسیری مەکی، ئەبو عەمری بەسری، کوڕی عامری شامی، عاسمی کوفی، حەمزەی کوفی، و کیسایی کوفی گواستراوەتەوە. ئەمانە بە سێ خوێندنەوەی زیادە تەواو دەکرێن، کە دە قیرائەتی ڕاستەقینە پێک دەهێنن.
ئەسبابی نزول ئەو زانستەیە کە ڕووداوە دیاریکراوەکان، بارودۆخەکان و پرسیارە تایبەتەکان کە بوونە هۆی دابەزینی ئایەتە قورئانییە دیاریکراوەکان دەخوێنێت. تێگەیشتن لەم دەقانە بۆ لێکدانەوە و بەکارهێنانی ڕاستی قورئان پێویستە. کارە سەرەکییەکان بریتین لە "لوبابی نوقوول"ی سۆیوتی و "ئەسبابی نزول"ی واحیدی.
بەدرێژایی مێژوو، زۆرێک لە خوێنەرە ناسراوەکان لە خوێندنەوەی قورئاندا نایاب بوون، لەوانە: عەبدولباسیت عەبدوسسەمەد، محەممەد سدیق مەنشاوی، مەحمود خەلیل حوسەری، میشاری ڕاشید عەفاسی، سعود شورەیم، محەممەد ئەیوب، عەلی حوزەیفی، ئەبوبەکر شاتری، و زۆرانی تر کە میراتی خوێندنەوە جوانەکەیان پاراستووە.
پێشبڕکێ ناوخۆیی و نێونەتەوەییەکان لەبەرکردن و خوێندنەوەی قورئان هان دەدەن، لەوانە: خەڵاتی نێونەتەوەیی قورئانی پیرۆزی دوبەی، پێشبڕکێی نێونەتەوەیی شا عەبدولعەزیز لە عەرەبستانی سعوودی، پێشبڕکێی نێونەتەوەیی قورئانی مالیزیا، پێشبڕکێکانی ئەزهەر لە میسر، و زۆرێکی تر لە سەرانسەری جیهاندا.
پەیمانگاکانی تەجوید لە هەموو جیهانی ئیسلامیدا دەدۆزرێنەوە، لەوانە: پەیمانگای قیرائەت لە ئەزهەر، فاکەڵتییەکانی قورئان لە زانکۆ ئیسلامییەکان، و ناوەندە تایبەتەکانی وەک پەیمانگای ئیمام شاتیبی لە مەدینە، کە جەخت لە دە قیرائەتە ڕاستەقینەکان دەکاتەوە.
| ئیمامی تەبەری | "جامیع بەیان" - پڕپۆرترین تەفسیری سەرەتایی لەسەر بنەمای ڕاپۆرتە گواستراوەکان |
|---|---|
| ئیمامی کوڕی کەسیر | "تەفسیری قورئانی عەزیم" - یەکێک لە باوەرپێکراوترین و بەربڵاوترین تەفسیرەکانی بەکارهێنراو |
| ئیمامی قورتوبی | "جامیع بۆ ئەحکامی قورئان" - جەخت لەسەر بڕیارە فیقهیە وەرگیراوەکان لە ئایەتەکان دەکاتەوە |
گەڕان بە وشە، ڕەگ، بابهت، یان ژمارەی ئایەت. گەڕان لە چەندین وەرگێڕان و تەفسیردا، بە ڕوونکردنەوەی ئەنجامەکان و ڕوونکردنەوەی پەیوەندیدار.
دەستپێگەیشتن بە وەرگێڕانەکانی قورئان بە زیاتر لە ٥٠ زمان، بەراوردکردنی وەرگێڕانەکان لەنێو خۆدا، و بینینی ڕوونکردنەوە وردەکانی وشە و ئایەتە سەختەکان.
سیستەمی لەبەرکردنی یەکخراو لەگەڵ خشتەی کەسی، تاقیکردنەوەی پێشکەوتن، ڕاپۆرتی کارایی، دووبارەکردنەوەی بۆشایی بۆ پێداچوونەوە، و شوێنکەوتنی وردی پێشکەوتن.
شیکردنەوەی وردی خووەکانی خوێندنەوە، کاتی خوێندنەوە، سورەتە تەواوکراوەکان، و بەکارهێنانی وشە. چارتە بینراوەکان پێشکەوتنی لەبەرکردن و پێداچوونەوەت بە درێژایی کات نیشان دەدەن.
دەستپێگەیشتن بە زیاتر لە ١٠٠ کتێبی تەفسیر لە نەریت و سەردەمە جیاوازەکانی زانست، لەگەڵ ئامرازە بەهێزەکانی گەڕان و بەراوردکردن بۆ دەرهێنانی سوودەکان و وردەکارییەکان.
لەسەر وێب، ئەندرۆید و ئای ئۆئێس بەردەستە لەگەڭ هاوکاتکردنی زانیاری بێ کێشە. کار بە ئۆفلاین دەکات لەگەڵ ناوەڕۆکی پێشوەختە داگرتوو بۆ دەستپێگەیشتنی بەردەوام.
ئەزموونی خوێنەری پێشکەوتووی قورئانمان بکە کە تەفسیر، وەرگێڕانەکان، خوێندنەوەکان، گەڕانی پێشکەوتوو، ئامرازەکانی لەبەرکردن، سیستەمەکانی پێداچوونەوە، و زۆر تایبەتمەندی بەهێزی تری تێدایە.
ئەزموونێکی خوێندنەوەی ئارام وەک موشهەفی فیزیکی - قورئانی پیرۆز بەبێ تێکدەری دەنگی بخوێنە